-9- بررسی عناصر معماری و روشهای مقابله با گرما و سرما توسط آن ها:

در شهرهای واقع در اقلیم گرم و خشک که شیراز یکی از آن موارد می باشد، در خانه ها از روشهای مختلفی برای جلوگیری از تابش سوزان آفتاب پیش بینی شده است که در بررسی عناصر معماری این روشها نیز مورد تجزیه و تحلیل قرار می گیرند و به شرح زیر می باشند:

5-9-1- انتخاب جهت مناسب

5-9-9- استفاده از آب در فضا

5-9-2-  ابعاد  باز شوها

5-9-3-  ایجاد ایوان

5-9-4-  استفاده از سقف های دوپوش

5-9-5-  انتخاب مصالح مناسب

5-9-6-  ابعاد جرزها

5-9-7-  ایجاد زیرزمین و استفاده از عمق زمین

5-9-8- متراکم ساختن، فشردگی و پیوستگی بافت

5-9-10-  بکارگیری رنگ مناسب

5-9-11-  ایجاد سایه

 

5-9-11-  ایجاد سایه

5-9-11-1-پرده:

 یکی از کاربردهای پرده در گذشته پوشانیدن نمای ساختمان به منظور آسایش ساکنان در مقابل آفتاب شدید بوده است که به این منظور پرده هایی به میخهایی که در پیشانی بنا نصب شده بودند آویزان می شد و به وسیله قرقره های چوبی کوچکی که در آن پیشانی به میخهایی با ته حلقه شده متصل بودند بالا و پایین می­شدند. برخی مواقع به جای پرده های ساده که همیشه به رنگهای روشن و سفید استفاده می شدند از پرده هایی با نقش نمای ساختمان یا نقوش تزئینی که برروی آن ترسیم شده بود استفاده می شده است تا در مواقعی که نما پوشیده شده است زیبایی آن مخدوش نشود و تا حدودی قابل رویت باشد. در مراسم­هایی که در حیاط منزل انجام می شده است نیز از همین پرده ها به عنوان سایبان برای افراد استفاده می کردند و با بستن طنابهایی به پرده ها آن را همانند سقفی بربالای حیاط در می آوردند.

هم اکنون نیز در بسیاری از این خانه ها از این پرده ها به عنوان حفاظ در مقابل نوراستفاده می شود.

5-9-11-2-سایبان:

 یکی دیگر از اقدامات حفاظت بنا و نمای آن در مقابل بارش باران و ایجاد سایه در بنا استفاده از سایبان است که عموماً به شکل چوبی هستند و با نام شیر سر یا سر شیر شهرت دارند. این سایبانها دارای دستکهای چوبی محکمی می باشند که به فاصله 30 سانتیمتری از هم نصب می شوند و ته دستکها در حدود 50 سانتیمتر به تیرهای روی سقف با گلمیخ محکم می شود و زیر آنها را با تخته کوبی های نقش دار می پوشانند که قندیلهای چوبی زینت بخش این شیرسرها می­شود. لبه این شیر سرها با گل نو های ریز که بر روی چوبی به ضخامت 10 سانتیمتر ایجاد شده است تزئین می شود. میزان بیرون زدگی شیرسرها نیز از 60 تا 90 سانتیمتر متغییرمی باشد در نهایت به منظور محافظت از شیرسرها در مقابل باران بر روی آن یک ورق گالوانیزه نصب می شود که لبه های ورق زیر هره لبه پشت بام قرار گرفته و لبه رو به حیاط آن نیز با نقش قوس گل نو برش می خورد.

این سایبانها بیشتر بر روی جبهه اصلی بنا استفاده می شود و نما و ارسی را از باران محافظت می کند ولی برخی مواقع در سایر جبهه ها نیز به کار رفته است.

برخی مواقع در نمای بیرون خانه بر روی در ورودی نیز به جای سردر از این نوع پوشش بهره گرفته شده است.

5-9-11-3- تابش­بند:

یکی از راهکارهای دیگری که معمار برای ایجاد سایه در بنا استفاده کرده است عقب تر قرار دادن درپنجره ها به اندازه ضخامت جرز از لبه نماست که به این ترتیب هم یک سایه همیشگی را در مقابل پنجره ایجاد می کند و پنجره را از باران محافظت می کند و هم اینکه چون در ها و پنجره ها دولنگه هستند و رو به بیرون باز می شوند در این عقب نشستگی لنگه ها قرار می­گیرد و فضای اتاق را اشغال نمی کند.

5-9-11-4-ایوان:

ایوانها تقریباً از اوایل قاجار خود را در بنا نشان می دهند و ادامه ایوانهای ستون دار دوره زندیه هستند که در این بناها استفاده شده و بعدها با ویژگی خاص مربوط به دوره قاجار طراحی می شوند.

وقتی ارسی ها حذف شدند معمار برای جلوگیری از تابش شدید آفتاب و ایجاد سایه در مقابل اتاق و چنددریها از ایوان ستون دار با ستون های چوبی و تزئینات نمای گچبری شده و سرستون همانند ستونهای کرنتی یونانی استفاده می کند و سقف آن را با تخته کوبی های ساده اما زیبا آرایش می دهد. در برخی موارد از ستونهای چوبی چند وجهی با سرستون مقرنس چوبییا ستونهای آجری نیزاستفادهشده است که عمر این نوع ستونها بیش از ستونهای گچبری شده است و به اوایا تا اواسط قاجار باز می­گردد.

این ایوانها در ابتدا در سایر جبهه ها ی بنا به کار گرفته شدند و از زمانی که در نمای اصلی چند دریها قرار گرفتند به نمای اصلی انتقال یافتند و با ارتفاعی بلندتر از سایر جبهه ها خود نمایی کردند.

از موارد مؤثر دیگر در ایجاد سایه می توان به کاشت درختان، استفده از عناصر چوبی به نام شیر سر در لبه بام و ایجاد شکستگی در بدنه ها و حیاط مثل خانه افشاریان اشاره کرد.